เมื่อ ‘ความกลัวถูกตีตรา’ กลายเป็นกำแพงกั้นผู้ป่วยวัณโรคจากการรักษา 

ความกลัว ความวิตกกังวลที่ถาโถมเข้ามาไม่ใช่แค่ความรุนแรงของโรคแต่คือ สายตาของคนรอบข้าง คำพูดลับหลัง หรือการถูกกันออกจากวงสนทนาในที่ทำงาน คำถามน่าสนใจคือ ความกลัวเหล่านี้กำลังทำให้ผู้ป่วยจำนวนไม่น้อยเลือกที่จะ ‘ปิดบัง’ แทนที่จะเข้ารับการรักษาหรือไม่? และถ้าใช่ เราจะแก้ปัญหานี้ได้อย่างไร

นี่คือคำถามตั้งต้นที่ทำให้ มูลนิธิศุภนิมิตแห่งประเทศไทย (World Vision Foundation of Thailand) ร่วมกับวิทยาลัยวิทยาศาสตร์สาธารณสุข จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และเครือข่ายคณะทำงานความร่วมมือวัณโรคด้านการตีตราและเลือกปฏิบัติในประเทศไทยภายใต้โครงการยุติปัญหาวัณโรคและเอดส์ด้วยชุดบริการ RRTTPR พ.ศ.2567 – 2569 ลงมือศึกษาเรื่องนี้อย่างจริงจัง ภายใต้การศึกษาการประเมินร้อยละของผู้ป่วยวัณโรคที่รายงานว่ามีประสบการณ์การถูกตีตราในชุมชน ซึ่งเป็นอุปสรรคต่อการเข้าถึงบริการด้านวัณโรค (TB O-9 Stigma and Discrimination in Community Settings) ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของโครงการ Stop TB and AIDS through RRTTPR (STAR 2024-2026)

แม้ระบบบริการรักษาวัณโรคของไทยจะครอบคลุมมากขึ้นในช่วงหลายปีที่ผ่านมา แต่ตัวเลขจากองค์การอนามัยโลกยังสะท้อนภาพที่น่าห่วง โดยในปี 2567 ประเทศไทยมีผู้ป่วยวัณโรคประมาณ 104,000 ราย และมีผู้เสียชีวิตมากกว่า 11,300 ราย สิ่งที่น่าสนใจคือ อุปสรรคสำคัญของผู้ป่วยจำนวนมากไม่ได้อยู่ที่การเข้าถึงยาหรือสถานพยาบาล แต่อยู่ที่ ‘การตีตรา’ และความเข้าใจผิดจากคนรอบข้าง ซึ่งอาจทำให้ผู้ป่วยไม่กล้าเปิดเผยอาการ ลังเลเข้าสู่ การรักษา หรือแม้แต่หลุดออกจากระบบไปเลย

เพื่อทำให้ปัญหาที่มองไม่เห็นนี้ ‘มองเห็นได้’ คณะวิจัยนำโดย รองศาสตราจารย์ ดร.มนทกานติ์ เชื่อมชิต และคณะ จึงลงพื้นที่ศึกษาในกลุ่มผู้ป่วยวัณโรคจำนวน 501 คนในรอบปีที่ผ่านมา จาก 7 พื้นที่มีภาระวัณโรคสูงภายในประเทศ เพื่อสำรวจประสบการณ์การรับรู้การตีตรา พฤติกรรมตีตราในรูปแบบต่างๆส่งผลต่อการเข้าถึงบริการและการรักษาอย่างไรบ้าง โดยครอบคลุมทั้งการตีตราภายในตนเองที่ผู้ป่วยรู้สึกอับอายหรือโทษตัวเอง การตีตราที่ผู้ป่วยรับรู้หรือคาดการณ์ล่วงหน้าว่าจะถูกมองในแง่ลบและการตีตราจากสังคม

ในการประชุมรับฟังผลการศึกษาเมื่อวันที่ 3 สิงหาคม 2569 ที่กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ดร.ศรุต มูลสาร HRG & CSS Program Manager มูลนิธิศุภนิมิตแห่งประเทศไทย กล่าวว่า “เป้าหมายของการศึกษาครั้งนี้คือการค้นหาว่าผู้ป่วยที่เข้าร่วมการศึกษามีสัดส่วนเท่าใดที่เคยเผชิญการตีตราหรือการเลือกปฏิบัติจนกระทบต่อการเข้าถึงการรักษา พร้อมเปิดเวทีรับฟังข้อเสนอแนะจากผู้เชี่ยวชาญและภาคีเครือข่าย เพื่อนำไปพัฒนารายงานฉบับสมบูรณ์และกำหนดค่าอ้างอิง (Baseline) ของตัวชี้วัด TB O-9 สำหรับใช้สนับสนุนแผนปฏิบัติการวัณโรคแห่งชาติฉบับต่อไป”